19. YÜZYIL FELSEFESİ VE SAINT-SIMON

[qua_vadis]

19. YÜZYIL FELSEFESI

19. yüzyilin en tipik özelligi siyasi ideolojiler çagi olmasidir.

18.yy.da aydinlanma sadece dine ve gelenege degil,

siyasi otoriteyede baskaldirarak devletin gücünü azaltip bireyin gücünü arttirmayi amaçlamistir.

O yüzden de siyasette ve ekonomide liberalizmin yildizi parlamistir.

Ancak arzu edilen esitlik, güvenlik yine saglanamamistir. Buna tepki olarak 19.yy.da sosyalizm ortaya çikmis ve esitlik kavramina önem vermistir.

19.yy liberalizm ile sosyalizmin çekistigi bir ideolojiler çagi olmustur.

SAINT-SIMON

Düsünce tarihinde, toplumun bilimi olarak gördügü sosyolojinin düsünce babasi olarak taninan Fransiz filozof ve iktisatçisi. Temel eserleri: De la Reorganisation de la Societe europenne [Avrupa Toplulugunun Yeniden Örgütlenmesi Üzerine], Du Systeme industriel [Sanayi Sistemine Dair], Cateschisme des Industriels [Sanayicilerin Ilmihali].

Saint-Simon, toplumda bir reforma gitmeyi amaçlamis, toplumun endüstri çaginin, endüstrinin gereklerine göre düzenlenmesi gerektigini savunmustur. Bilimsel düsünceye dayanan bir toplum bilimi kurmanin zamaninin geldigini, artik pozitif bilim çaginin baslamis oldugunu öne sürdügü için, ayni zamanda pozitivizmin de kurucusu olarak da bilinen Saint-Simon’un en büyük düsü, insan toplumunun reformdan geçirilmesi olmustur. Ona göre, Fransiz Devrimi mutluluk getirmemistir. Evrensel insan haklarinin ilani, Saint-Simon’a göre, asagi siniflarin cehaletini ve yoksullugunu ortadan kaldirmamistir. Toplumdaki tüm insanlarin mutlulugunun yeni bir toplumsal düzenleme, bir sosyal reformla saglanabilecegine inanan Saint-Simon, toplumda gerçeklestirilecek reformun toplumsal yasalarin bilgisi-ne dayandigini ve bunun bilimlerde de bir reformu gerektirdigini düsünmüstür.

Bundan dolayi, onun felsefesi öncelikle toplum konusunu ele alir ve bir toplum felsefesi olarak ortaya çikar. Toplumu bir organizma olarak gören ve bu organizmanin evrimini inceleyen Saint-Simon’a göre, toplumun kökeninde çikar ögesi vardir. O, bir toplumun insanlarinin birbirlerine gelisigüzel yaklasmadigini söyler. Insanlar, ancak bir çikar durumu ortaya çikinca, bir toplum halinde bir araya gelirler. Toplum, Saint-Simon’a göre, çikar ögesinin bir sonucu olarak uzlasmayla kurulur. Bir toplumun kurulabilmesi, çikarin sonucu olan bir toplumsal bagin var olmasina ve dolayisiyla kollektif bir vicdanin olusmasina baglidir.

Saint-Simon’a göre, insanlar kendileri ne özgü orijinal varliklar olmanin yaninda, dogada hüküm süren determinizme tabi olan varliklardir. Fizik ve kimya alanindaki agirlik merkezi yasasi gibi, toplumlari yöneten bir ilerleme yasasi vardir. Sosyoloji biliminin görevi, bu yasanin varligini gösterip, insanlara bu yasaya itaat etmeyi ögretmektir. Zira, Saint-Simon’a göre, bu yasayi insanlar koymus degildir. Biz, bu ilerleme yasasini, siyasi, ahlâki, ekonomik, vb, olaylar içinde görürüz. Sosyolojinin tarihsel yöntemi benimseyen bir gözlem bilimi olmasinin nedeni budur. O, bu ilerleme yasasini düzenli bir yöntemle açiklayarak, Avrupa Uygarliginin toplumsal ve siyasi evriminin genel yasalarini elde etmeye çalismistir.

Insanin toplumsal tarihinin kendilerine ayri düsünce tarzlarinin karsilik geldigi üç ayri asamadan, yani sirasiyla çoktanricilik/ kölelik, teizm/feodalizm ve pozitivizm/endüstriyalizm evrelerinden geçtigini öne süren Saint-Simona göre, toplumsal degisme ve düzenin yasalari, pozitivizmin marifetiyle, bulunabilir. Toplumun, ona göre, baslica görevi, yasamak için gerekli nesneleri çogaltan üretimi gelistirmektir; çünkü mutluluk ancak bu sekilde saglanir. Yeni düzende toplumu anlar, yani endüstri alaninda çalisanlar yönetecektir. Endüstri alaninda çalisanlarla, o zanaatlarla ugrasanlari, çiftçileri, fabrikatörleri, yatirima açtiklari kredilerle üretime katilan bankerleri, türlü üretim dallarindaki uzmanlari anlatmak ister. Toplumu endüstri alaninda çalisanlarin yönetmesi. yoksullari yoksulluklarindan kurtaracaktir; ona göre, bilimle, akla uygun olarak düzenlenecek üretim, bütün çalisanlari her bakimdan yükseltecektir. Herkes çalistigi, görevini yerine getirdigi ölçüde, üretimden payina düseni alacaktir. Üretimi yönetenler, Saint-Simon’a göre, halki keyiflerine göre degil, fakat üretimi gelistirmenin gereklerine göre yöneteceklerdir. Bu yöneticilerin görevlerini kötüye kullanmalarina, halki aldatmalarina, halka ödevlerini anlatacak yeni bir din ile toplumu aydinlatacak bilginler engel olacaktir.

Su halde, ekonomik ve siyasi yönetimin basinda banka, fabrika, maliye uzmanlarinin bulunmasina karsilik, inanç ve egitim gibi islerin basinda da bilim, sanat uzmanlari bulunacaktir. Yeni din, kardeslik ve sevgiye dayanan bir inanç olmali ve her türlü hurafeden arindirilmalidir. Baska bir deyisle, modern toplumun yön ve düzeninin, üretici olmayan bürokratlar tarafindan degil de, bilim adamlari ve sanayiciler tarafindan belirlendigini öne süren Saint-Simon’a göre, modern toplumdaki kriz de, pozitivizme dayanan yeni bir din ile çözülebilir.

O, bilim konusunda, tüm bilimlerin simdiye dek bilimsel olmayan yöntem ve adimlarla ise baslamis oldugunu söyler. Bundan baska, her bilim birtakim dini tasarimlar, metafizikle ilgili sanilarla yüklüdür. Baslangiçta, teolojik bir temeli olan ve metafizik kavramlarla gelistirilen, gerçek olmayan bir bilimin yerine, Saint-Simon’un çaginda gerçek bilim, pozitif bilim geçmistir. Ona göre, ilerlemeyi saglayan etken de bilimin, baslangiçta onun içine karismis olan bu ögelerden temizlenmesidir. Saint-Simon, artik pozitif bilim çaginin baslamis oldugunu söyler